Diskursus Kekuatan Hukum Fatwa DSN-MUI dalam Yurisprudensi Peradilan Indonesia: Analisis Komparatif dengan Mekanisme Rujukan Wajib Shariah Advisory Council Malaysia

Authors

  • M. Mustofah Bisri Fakultas Hukum, Universitas Islam Indonesia

DOI:

https://doi.org/10.32734/rslr.v5i1.25212

Keywords:

Fatwa DSN-MUI, Rujukan Wajib, Shariah Advisory Council, UU Perbankan Syariah, Kepastian Hukum

Abstract

Kekuatan hukum fatwa Dewan Syariah Nasional Majelis Ulama Indonesia (DSN-MUI) dalam yurisprudensi Indonesia problematis karena tidak adanya mekanisme prosedural yang mengikat hakim. Hal ini berbeda dengan mekanisme rujukan wajib Malaysia berdasarkan Central Bank of Malaysia Act 2009 (Act 701) dan Islamic Financial Services Act 2013 (IFSA 2013). Penelitian hukum normatif dengan pendekatan komparatif dan konseptual ini menganalisis kedudukan fatwa DSN-MUI berdasarkan Undang-Undang Nomor 21 Tahun 2008 tentang Perbankan Syariah serta Peraturan Bank Indonesia Nomor 10/32/PBI/2008 yang mewajibkan positivisasi fatwa ke dalam regulasi sektor, tetapi tidak mengikat hakim secara prosedural. Sebaliknya, Pasal 56 Act 701 mewajibkan pengadilan Malaysia merujuk persoalan syariah kepada Shariah Advisory Council (SAC), dan penetapan SAC bersifat mengikat terhadap pengadilan sebagaimana ditegaskan Mahkamah Persekutuan Malaysia dalam putusan JRI Resources Sdn Bhd v Kuwait Finance House (M) Bhd [2019] 3 MLJ 1. Tantangan utama Indonesia adalah ketiadaan mekanisme rujukan wajib, keterbatasan kapasitas hakim, serta dualisme peradilan agama dan negeri yang melahirkan disparitas putusan. Malaysia justru menghadapi perdebatan konstitusional mengenai batas kewenangan SAC terhadap doktrin pemisahan kekuasaan. Penelitian ini merekomendasikan adopsi limited mandatory reference mechanism bagi Indonesia serta pembentukan mekanisme review terbatas atas penetapan SAC bagi Malaysia.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Ahmad, N. N., Abdul Rahman, A. R., & Alias, M. H. (2019). Judicial Deference to Shariah Advisory Council in Islamic Finance Cases in Malaysia. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 12(3), 420–435.

Ali, M. M., Devi, A., Furqani, H., & Hamzah, H. (2020). Islamic Financial Inclusion Determinants in Indonesia: An ANP Approach. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 13(4), 727–747.

Ali, Z. (2021). Metode Penelitian Hukum. Sinar Grafika.

Amiq, B. (2018). Metode Penelitian Hukum Normatif dan Empiris. Prenada Media.

Arab-Malaysian Finance Bhd v Taman Ihsan Jaya Sdn Bhd & Ors [2008] 5 MLJ 631 (High Court Malaya).

Arifin, A. (2023). Fatwa DSN-MUI No. 04/DSN-MUI/IV/2000 tentang Murabahah: Refleksi Kritis terhadap Implementasi. Balanca: Jurnal Ekonomi dan Bisnis Islam, 5(1), 1–11.

Bank Indonesia. (2008). Peraturan Bank Indonesia Nomor 10/32/PBI/2008 tentang Komite Perbankan Syariah.

Central Bank of Malaysia Act 2009 (Act 701).

Chandra, D. F., & Akbar, A. F. (2022). Analisis Yuridis Legal Standing Fatwa Dewan Syariah Nasional (DSN). Jurnal Ilmu Hukum, 2(1), 1–12.

Dahlan, N. H. M., Abdul Jalil, A. Z., Zainol, Z., & Maamor, S. (2016). The Shariah Advisory Council in the Malaysian Islamic Financial Institutions: Features and Legal Issues. Journal for Global Business Advancement, 9(3), 284–298.

Dusuki, A. W., & Abdullah, N. I. (2020). Shariah Governance Framework in Islamic Finance: Enhancing Accountability and Transparency. ISRA International Journal of Islamic Finance, 12(3), 345–360.

Grassa, R., & Gazdar, K. (2021). Shariah Governance Systems in Islamic Finance: Towards a Hybrid Model. Journal of Financial Regulation and Compliance, 29(2), 186–203.

Habibaty, D. M. (2017). Peranan Fatwa Dewan Syariah Nasional-Majelis Ulama Indonesia terhadap Hukum Positif Indonesia. Jurnal Legislasi Indonesia, 14(4), 447–458.

Hassan, R., & Aliyu, S. (2018). A Contemporary Survey of Islamic Banking Literature. Journal of Financial Stability, 34, 12–43.

Hidayah, N., Haryatih, H., & Solihah, U. (2025). From Normative Authority to Contextual Responsiveness: Theoretical and Empirical Analysis of DSN–MUI's Transformation in Fatwa Formulation within Indonesia's Islamic Finance Ecosystem. Samarah: Jurnal Hukum Keluarga dan Hukum Islam, 9(3), 1908–1933.

Hidayati, T., Hidayatullah, M. S., Komarudin, P., & Atika. (2023). Digitalization of Islamic Finance: Epistemological Study of the DSN-MUI Fatwa. Ahkam: Jurnal Ilmu Syariah, 33(2), 305–324.

JRI Resources Sdn Bhd v Kuwait Finance House (Malaysia) Bhd [2019] 3 MLJ 561 (Federal Court Malaysia).

Lahsasna, A. (2011). Fatwa and Its Shariah Methodology in Islamic Finance. Journal of Fatwa Management and Research, 2(1), 133–179.

Laldin, M. A., & Furqani, H. (2016). Shari'ah Governance in Islamic Finance: The Role of the Shari'ah Advisory Council in Malaysia. ISRA International Journal of Islamic Finance, 8(2), 65–75.

Lubis, R., Purnama, D., & Prawiro, A. (2024). Peran Fatwa DSN-MUI dalam Penyesuaian Praktik Akad Murabahah pada Bank Syariah. An Nawawi, 4(2), 85–98.

Mahiddin, S., Abdul Rahman, N. N., & Rosele, M. I. (2025). A Bibliometric Analysis of Fatwa Management and Shariah Governance Across Sectors and Jurisdictions. International Journal of Law, Government and Communication, 10(41), 83–100.

Manaf, S. (2022). Role of the Shariah Advisory Council (SAC) in Dispute Resolution in Malaysia. Journal of Law & International Relations, 5(2), 45–60.

Manaf, S. A., & Rahman, N. N. A. (2023). Enhancing the Statutory Roles of the Shariah Advisory Council of Bank Negara Malaysia. KnE Social Sciences, 2023(1), 1–12.

Marzuki, P. M. (2017). Penelitian Hukum (Edisi ke-1). Kencana.

Miskam, S., Yaacob, H., & Rosman, R. (2014). Reference to the Shariah Advisory Council in Islamic Banking and Finance Cases: The Effect of the Central Bank of Malaysia Act 2009. International Journal of Business and Social Science, 5(11), 168–176.

Muhaimin. (2020). Metode Penelitian Hukum. Mataram University Press.

Mulauddin, A., Waluya, A. H., & Matondang, M. R. P. (2024). Analisis Konten Fatwa DSN-MUI tentang Murabahah dan Implementasinya. Al-Istishna: Jurnal Ekonomi Syariah, 6(2), 120–135.

Nafis, M. C., Hosen, N., & Possumah, B. T. (2021). Integration of Shariah Governance in Islamic Financial Dispute Resolution. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 7(2), 251–272.

Oseni, U. A., Hassan, R., & Aliyu, S. (2020). Judicial Application of Shariah Advisory Council Rulings in Malaysia: Constitutional and Legal Issues. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 13(5), 901–917.

Pekalongan, A. W. (2024). Sacralizing the Market? The Role of DSN–MUI in the Legal-Economic Development of Islamic Banking. Ahkam: Jurnal Ilmu Syariah, 25(1), 1–20.

Purnama, N., Sulistiani, L., & Muttaqin, Z. (2025). From Fatwa to Compliance in Islamic Financial Enforcement: Designing Governance and Supervision Frameworks for Sharia Fintech in Indonesia. Mu'amalah: Jurnal Hukum Ekonomi Syariah, 4(2), 192–215.

Rahman, A. A., Abdullah, N. I., & Noor, M. A. (2021). Jurisdictional Issues in Islamic Finance Disputes in Malaysia. ISRA International Journal of Islamic Finance, 13(2), 234–249.

Ramdlani, A. A. (2025). Strengthening the DSN-MUI Fatwa as a Legal Source in Resolving Sharia Economic Disputes in Indonesia. Justisia Ekonomika: Jurnal Magister Hukum Ekonomi Syariah, 9(1), 1348–1361.

Ridawati, M. (2023). Redefinisi Keilmuan Ekonomi Islam Indonesia (Studi atas Pemikiran Ekonomi Islam Adiwarman Azwar Karim). Maqosid: Jurnal Studi Keislaman dan Hukum Ekonomi Syariah, 11(2), 44–61.

Saiti, B., Hasan, A., & Engku Ali, E. R. A. (2019). The Role and Independence of Shariah Advisory Council in Malaysia. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 10(3), 418–433.

Soekanto, S., & Mamudji, S. (2015). Penelitian Hukum Normatif: Suatu Tinjauan Singkat. Rajawali Pers.

Suhendar, H., Mukhlas, O. S., & Hakim, A. A. (2023). Legal Politics of the Existence of Fatwa in Islamic Financial Institutions: Evidence from Indonesia. Jurnal Hukum Islam, 21(2), 203–222.

Tamam, A. B. (2021). Kedudukan Fatwa Majelis Ulama Indonesia (MUI) dan Fatwa Dewan Syariah Nasional (DSN) dalam Sistem Hukum Indonesia. Al-Musthofa: Journal of Sharia Economics, 4(1), 62–78.

Triyanta, A. (2016). Fatwa dalam Keuangan Syariah: Kekuatan Mengikat dan Kemungkinannya untuk digugat Melalui Judicial Review. Jurnal Hukum IUS QUIA IUSTUM, 21(1), 1–23.

Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 21 Tahun 2008 tentang Perbankan Syariah.

Yuninsi, A. A., Aulia, R., & Ilham. (2025). Fatwa-Fatwa Dewan Syariah Nasional Majelis Ulama Indonesia (DSN-MUI) dan Aspek Hukum Islam. Journal of Islamic Banking and Finance Studies, 2(1), 1–15.

Zahro', K., Amir, D. F., Wulandari, Y., & Putri, S. F. R. A. (2024). The Concept of Fatwa DSN-MUI on Waqf Insurance Benefits and Investment Benefits in Sharia Life Insurance: Historical Study. International Journal of Islamic Business, 9(1), 30–38.

Zulkhibri, M., & Sukmana, R. (2020). Legal Challenges in Islamic Finance Dispute Resolution: The Malaysian Experience. Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, 16(1), 85–102.

Downloads

Published

2026-05-26